در این مقاله گامهای مقدماتی در جهت ارائه یک نظریه در زمینه تساهل و مدارا در اندیشه های سیاسی اسلام برداشته شده است. نخست با بیان معنا و مفهوم تساهل در اندیشه اسلام، به طرح مسأله پرداخته و سپس اصول متعارف نظریه در قالب و اصول و پشتوانه نظری تساهل در اندیشه اسلامی مطرح گردیده است. تعیین حدود و حوزه های اعمال تساهل، چارچوب نظری نظریه را تشکیل می دهد و در ادامه با جستجوی تساهل در سیره پیامبر اکرم (ص) و بررسی مواردی از تساهل در قلمرو جامعه اسلامی، نظریه تساهل، تصدیق تجربی گردیده است. در نهایت با ذکر ملاحظاتی در مورد کیفیت اعمال تساهل در جهان اسلام، به ارزیابی نظریه پرداخته شده است.

جامعه بشری از آغاز تا به امروز گرفتار جنگ، کشتار، خشونت و قربانی نزاع های مختلف قومی، دینی و سیاسی بوده است. یک سویه نگری های انجام گرفته، نبود مدارا، تساهل و تسامح در نابودی سرمایه های انسانی، فرهنگی و اجتماعی، نقش اصلی را داشته است. مدارا و تحمل یکی از حلقه های مغفول مانده اخلاقیات در تاریخ اجتماعی بسیاری از ملل جهان است. شناخت و بازنگری آرای گذشتگان در متون ادبی به عنوان آینه و سامان دهنده جامعه می تواند ما را در کاهش یا حل چالش های فرارو در عرصه های داخلی و خارجی کمک کند. نویسندگان مقاله درصددند تا تحمل و مدارا را به عنوان یکی از الگوهای اخلاق اجتماعی در قصاید حکیم ناصرخسرو قبادیانی بررسی و تحلیل کنند. یافته های پژوهش نشان می دهد که موضوع مدارا، به شکل های گوناگون از سوی شاعر خرد به تصویر کشیده شده است. علی رغم سفارش های این شاعر به رعایت تحمل و مدارا، به علت غلبه تعصب، تحجر، جزم اندیشی و ... گسترش آن در جامعه عصر ناصرخسرو، امکان پذیر نبوده است و سرانجام کار شاعر به حذف، راندن و تاراندن انجامیده است.

دین، پدیده ای اجتماعی است و تمام جوامع بشری، امروزه دارای دین هستند و نوع دین آنها، مسیر زندگی، طرز تفکر و نگرش کلی آنان را تشکیل می دهد. به همین جهت دین، ارتباط تنگاتنگی با جامعه و اجتماع دارد. از سوی دیگر، دین و یا تفسیر هنری دین که «عرفان» خوانده می شود، همواره با انسان بوده و طیّ سده های مختلف زندگی بشری، همراه با تکنولوژی و طرز تفکر انسان رشد کرده و گاه جامه عوض کرده و به شکل های جدیدتر و تفسیرهای نوین تر تن درداده است. با نگاهی به جوهرة دین و عرفان، مشاهده می شود که هریک بنابه مَشرب خود، انواع تساهل ها یا مداراهایی را برای جامعة انسانی همواره کرده است، یعنی دین برای جامعه دارای تساهل و مدارا است و یا جامعه، چنین تمهیدی را برای دین مهیا می کند. در این پژوهش، به بررسی دین، ارتباط آن با عرفان، جامعه و تساهل یا مداراهایی که دین برای جامعه ایجاد می کند، می پردازیم

چکیده فارسی:تساهل و مدارا به منزله یک فضیلت اخلاقی و شیوه رفتار و عمل در مجموعه اندیشه های اسلامی واجد جایگاه والایی است. در این مقاله با استناد به منابع اسلامی، مبانی، اصول نظری تساهل بررسی می شود. قرآن کریم به مساله تساهل و مدارا در رفتار با دیگران از جمله اقلیت های دینی و نژادی توجه داشته است و یکی از ماموریت های پیامبران الهی را نیز همین می داند. ما در این نوشتار گستره تساهل و مدارا را مطرح و در ادامه ارزیابی می کنیم. چکیده عربی:التساهل والتسامح بمثابة فضیلة أخلاقیة ومنهج سلوکی وممارسة عملیة، له مکانة علیا فی منظومة الأفکار الإسلامیة. تتناول هذه المقالة شرح المبادئ والاصول والمنطلقات النظریة للتساهل فی الفکر الإسلامی استنادا إلی النصوص الأصیلة للفکر الإسلامی وخاصة القرآن الکریم. فالقرآن الکریم بصفته لائحة التعلیمات لحیاة الناس قد اهتم بمسألة التساهل والتسامح فی السلوک مع الآخرین ومن جملة ذلک الاقلیات الدینیة والعرقیة. ان الأنبیاء ومنهم نبینا الکریم، قد أمروا بالتساهل والتسامح فی التعامل مع الآخرین. هذه المقالة عن بحث مقتضب لموضوع موسع وهو التساهل والتسامح فی الدین الإسلامی، وخاصة فی ضوء ما أشار إلیه القرآن الکریم.

زمینه: ملایمت، آسان گیری و سازش با دیگران موجبات رشد صحیح عواطف انسانی را فراهم می آورد و در متون دینی از آن تحت عنوان «تساهل و مدارا» یاد می شود. این فضیلت اخلاقی از اهمیت و جایگاه رفیعی در میان مکاتب مختلف و تعالیم و آموزه های دینی برخوردار است لذا سوال اصلی در این پژوهش اینگونه مطرح شد که چه نسبتی میان فضیلت اخلاقی مدارا در مکتب لیبرالیسم با این مفهوم در نزد نواندیشان دینی در ایران می توان برقرار نمود؟ نتیجه گیری: در راستای هدف تحقیق چنین فرض شد که چهارچوب ها و شاخص های فکری نواندیشان دینی ایران افتراق های عمیقی در حوزه ارزش ها و تربیت اخلاقی با اندیشه های لیبرالیسمی دارد. بررسی ها نشان داده است که این ارزش در دو مکتب مذکور مفهوم یکسانی دارد. اما در مورد این ارزش نیز تفاوت ظریفی وجود دارد. اگر تساهل به منزله صفتی اخلاقی به معنای آسان گرفتن، مدارا کردن، جوانمردی، بلندنظری و آزادگی به کار رود مورد تأیید اسلام است. اما تساهل به معنی بی تفاوتی کامل نسبت به باورها و رفتارهای اخلاقی افراد و گروه های مختلف به نسبیت اخلاقی می انجامد. بر این اساس هرکس می تواند دارای هر نوع باور و رفتار اخلاقی باشد و دیگران نه تنها نباید برای او مزاحمتی ایجاد کنند بلکه باید گوناگونی و تفاوت را توصیه و تشویق نمایند.

تساهل و مدارا در عرصه های گوناگون و به دلایل مختلفی پدید می آید. گاه، منفعت طلبی موجب مدارا با گروه های متنازع می گردد و گاه، پشتوانه فکری دیگری دارد. در میان برخی عارفان، روحیه تساهل و مدارا به سبب آمیختن قواعد عالم وحدت و کثرت پدید می آید؛ بدین معنی که آنان در عالم وحدت باقی مانده، و خواسته اند که با نگاه وحدت گرایانه به عالم کثرت بنگرند؛ پس، به خلط مراتب و آمیختن قواعد روی آورده اند. درحقیقت، این گروه وارد اجتماع می شوند، اما می خواهند با قواعد عالم وحدت بازی کنند. جبر اندیشی و در عمل «صلح کل بودن» از جلوه های مهم این نگاه به شمار می رود. در میان تساهل گرایان، گروه دیگری نیز هست که رفتارشان منشا اعتقادی و فقهی دارد؛ این گروه تحت تاثیر رواج برخی اندیشه های مداراگر در فقه اهل سنت قرار دارند و علت تساهل پیشگی آنان پیروی از فقها در این زمینه است. گذشته از انگیزه هایی که برای روی آوردن به تساهل بیان شد، دسته دیگری نیز از این شیوه به عنوان حربه ای اخلاقی و اجتماعی بهره می برند. این رفتار ناشی از عطوفت وجودی این عارفان است و از این راه مردم را مجذوب خود می سازند؛ پیروان این نگرش با ستمگران نیز تقیه پیش می گیرند تا از آسیب های بزرگ جلوگیری کنند. در این پژوهش، برآنیم که این نگاه های متفاوت را با تشریح بیشتر مبانی نظری، و بررسی شواهد و نمونه های تاریخی تبیین نماییم.

منازعه های سیاسی در جمهوری اسلامی ایران (ج.ا.ا) را باید نوع پیچیده و ویرانگر منازعه های اجتماعی به شمار آورد که از موانع راهبردی توسعه سیاسی و عامل اصلی بی ثباتی، کاهش آستانه تحمل نظام سیاسی، و تهدیدکننده منافع ملی است که در نهایت تعادل کارکردی نظام را درهم ریخته و آن را آماده اوج گیری بحران ها می نماید. پرسش های پژوهش عبارت اند از: 1. چه سازوکارهای موثری برای حل وفصل منازعه سیاسی وجود دارد؟        2. چگونه می توان از راهبرد اثربخش تساهل و مدارا برای حل وفصل منازعه های سیاسی و در پی آن توسعه و ارتقاء ظرفیت نظام سیاسی نظام ج.ا.ا استفاده کرد؟ با رویکردی کیفی از روش پژوهش فرآیند چرخه ای تحلیل سارانتاکوس تلاش خواهد شد تا افزون بر پاسخ گویی به این دو پرسش، فرضیه ای آزمون شود که در آن استدلال شده که نهادینه شدن تساهل و مدارا در جامعه کنونی ایران می تواند در حل وفصل منازعه های سیاسی و مدیریت آن مؤثر واقع شود، و از این راه به ارتقای ظرفیت سیاسی و کارآمدی نظام ج.ا.ا برای رویارویی با چالش های اجتماعی کمک کند. یافته ها ی پژوهش به شکل الگوی پیشنهادی ارائه شده است که مؤید نقش ایجابی و مؤثر راهبرد تساهل و مدارا به عنوان یکی از مؤلفه های حکمرانی خوب، در حل وفصل منازعه های سیاسی و توانمندسازی نظام ج.ا.ا است.

عدم همزیستی مسالمت آمیز و فقدان مدارا و تساهل ازجمله ویژگی های منفی است که گاه به مثابه یک مسئله تاریخی و فرهنگی به جامعه ایرانی نسبت داده می شود. در بخشی از آثار مربوط به خلقیات ایرانیان، گفته می شود که انسان ایرانی، کمتر دارای روحیه گفتگو و تعامل بوده و در مواجهه با دیگری، روحیه تخاصمی و غیر مسالمت آمیز داشته است. این مقاله مدعای خویش را در نقد این تصویر از هویت ملی ایرانیان بنیاد نهاده و سعی دارد نشان دهد که مدارا و تساهل به ویژه در مواجهه با اقلیت های دینی یکی از ویژگی های خاص جامعه ایرانی به شمار می رود. این پژوهش یک بررسی توصیفی و تحلیلی است و در گردآوری داده ها از روش مطالعه اسنادی با تأکید بر سفرنامه های خارجی دوره صفویه و قاجار استفاده شده است. با تکیه بر یافته های پژوهش می توان گفت از نگاه سفرنامه نویسان خارجی اگرچه در پاره ای موارد سخت گیری هایی نسبت به برخی اقلیت های دینی وجود داشته است؛ اما ایرانیان مسلمان با ابتنای به فرهنگ شیعی در طول تاریخ، همواره با اقلیت ها با تساهل و میانه روی رفتار کرده اند؛ و بسیاری از شواهد و گزارش های سیاحان از وضعیت مطلوب اقلیت های دینی در جامعه ایران و برخورداری آنان از حقوق شهروندی و آزادی های مذهبی حکایت دارد.

در روایات فراوان و توصیه های اسلام بر اهمیت بسیار زیاد تساهل و مدارا و نرم خویی و عفو و گذشت و کظم غیظ در برخورد با مردم و تاثیرات آن از نظر روانی بر سلامت فردی و اجتماعی بشر تأکید شده است. در واقع همه آیات و روایات موجود درباره عفو و بخشش و آمرزش و توبه پذیر بودن خدا، به گونه ای بر تسامح و تساهل خداوند یعنی نرمش و آسان گیری و گذشت و چشم پوشی خدا نسبت به گنه کاران و مجرمان دلالت دارد. چنان که شفاعت اخروی که بزرگ ترین جلوه مغفرت خداوند است از همین امر حکایت دارد. پیرامون این موضوع خداوند در آیه 53 سوره زمر می فرماید: «به بندگان من که بر نفس خویش اسراف و ستم روا داشته اند بگو از رحمت خدا نا امید نشوید، همانا که خداوند همه گناهان را می بخشد». همچنین آیات و روایات مربوط به پاداش مضاعف و فزاینده خدا نسبت به اعمال نیک بندگان نیز بر همین معنا دلالت دارد. به عنوان مثال، در در سوره انعام آیه 160آمده است: هرکس کار نیکی انجام دهد برای او ده برابر منظور می شود و اگر کار بدی انجام دهد همان منظور می شود. با توجه به اهمیت مسئله تساهل و در برابر آن اهمیت داشتن قاطعیت از نظر روانی در برابر برخی مسائل، در پژوهش حاضر که با رهیافت توصیفی تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانهای به رشتهی تحریر در آمده، تلاش شده است تا این مسألهی مهم یعنی تساهل و مصادیق آن در فرهنگ قرآنی و دینی به خوبی تبیین گردد. برای رسیدن به این مقصود ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی تساهل با استناد به معتبرترین کتابها ذکر شده و پس از آن نیز مصادیق گوناگون تساهل هم در قرآن و هم در اندیشهی پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع)، بیان و بررسی گردیده است. مهمترین دستاوردهای این پژوهش آن است که هم در قرآن کریم و هم در سیرهی پیامبر اکرم (ص) و امام علی (ع) جنبهی اجتماعی تساهل بیشتر مورد توجّه بود و این مسأله به عنوان یکی از اصلیترین عوامل حفظ روابط مطلوب میان افراد جامعه و به دنبال آن، پابرجایی و حرکت جامعه در مسیر پیشرفت معرّفی گردید. ذکر آیات و احادیث متناسب با این موضوع در پژوهش حاضر، به خوبی مؤیّد این امر است.

مکتب انسان ساز اسلام ،براساس تعالیم والای قرآن کریم و سیرة رسول وحی (ص ) و در مقام دینی سمحه و سهله ، اختلاف بین امّتها و مذاهب را امری طبیعی و جایز و آن را از مقتضیّات حکمت بالغة الهی دانسته و پیروان خویش را از مجادله های خصومت بار با دیگر طریقتها بر حذر داشته است . باوجود این ، گاه اختلاف قولی و فعلی امّتها، بدلیل انحراف از معیار حقیقت ، دستمایة نوعی عصبیّت خشونت بار و احیاناً جنگ و خونریزی شده است و هر گروهی با توسّل به استدلال و برهان ، خود رامحک و معیار تمام حقیقت دانسته و دیگران را به بدعت و الحاد و کفر متّهم کرده است . در این میان، عارفان روشن بین و صاحب بصیرت ، با تکیه بر آموزه های دین ، با تکیه بر شعار >الطّرق الی الله بعددنفوس الخلایق < مقصود و مقصد هم طریقتها را یکی دانسته و آنان را به مدارا و تسامح و تساهل فراخوانده و کوشیده اند آرمانشهری جهانی بنیان نهند که همة مردم با هر باور و اعتقادی بتوانند با یکدیگردر کمال صلح و آرامش زندگی کنند. این مقاله، در پی آن است به پاره ای از اصول و مفاهیم آموزه های عرفان اسلامی در اتّحاد و اتّفاق طریقتها اشاره کند.